کور / هراړخیز / جلا ليکنه یا ګډه لیکنه

جلا ليکنه یا ګډه لیکنه

جلا لیکل یا ګډ لیکل د یوې ګړي په لومړي پړاو کي دهغې په ږغ (Phoneme) پوري اړه لري. او په دوېم پړاو کي د ګړي په لوستلو پوري اړه نسي. دغه سستم لیکل یاني ګډ یا جلا لیکنه په نورو اروپایي زړو ژبو کي د ژبښود (Grammar) یوه برخه ده. پښتو ژبه ولاړه پر خج (Accent) او فونېم (Phoneme) باندي ده نو ولې ودغه ډول لیکني ته پام ونه کړو؛ دا خو یو اړین کار دی. خدا(ج) دي وکړي،چي زموږ لیکوالان،ژبپوهان او ادیبان دغه ولولي، خپل نظر په دې باره کي څرګند کړي او ښه ترا وړانديزونه وکړي. ځکه په سمه اصلاحي نېوکو او تقریظو کي د ښه والي ریښه پره ته ده، چي ژبه پراخه او پرمخ بیایي. اوس جلا اوګډ لیګنک ګورو: په رواجي لیکنه کي «هـټیوال» دغسي لیکي یاني ګډه لینکه ده او په جلا لیکنه کي «هټی وال» دغسي باید ولیکل سي، چي د «ټ» د زېر ویلو څخه مخنیوی وسي. ټوله هغه ګړي چي ملینه «ی» په منځ کي لري اړینه ده، چي جلا ولیکل سي. لکه: «ميدان» دودیزه لیکنه ده؛ خو جلا لیکنه « می دان»ـ «پیرو» دودیزه ګډه لیکنه؛ جلا لیکنه یې «پی رو»ـ«سیل» ننداره ګډه لیکنه؛ جلا لیکنه «سی ل»ده. که په دغه چـیـر یاني دجلا لیکنګ څخه کارواخستل سي، لکه څنګه چي پورته وښوول سوه ؛ نو ملینه «ی» خپل فونېم سم او بېله کمه غلطۍ ورکوي. په جمله کي یې ګورو: « ما پرون دسېل سيل کاوه.» که جلا ولیکل سي! «ما پرون د سېل سی ل کاوه.» ګډه لیکنه: «میده» او جلا لیکنه: «می ده» ده؛ داخو دملیني «ی» لیکنه وه، چي په منځ کي د توروراتله څرنګه چي دلته وښوول سوه. بیا نوري ګړي هم سته،چي باید ګډ ولیکل سي. لکه: «لپاره» ټوټکی «اضافي توری» (preposition) دی. جلا لیکل یې سم نه دی. لکه: «له پاره» دا ځکه چي « له» (preposition) دی، چي په پاړسي کي ورته «از» وایي.او(پاره» مانا نه ورکوي یاني په لیکنه کي هیڅ دنده (Fonktion) نه لري؛ نو سمه نه ده، چي جلا ولیکل سي. «لپاره» ټوټکی دی، چي په پاړسي کي ورته «برای» او په انګلیسي کي ورته « for» وایي. او په جرمني ژبه ورته (für) وایي.
« له» که د نامه یا ستایني سره راسي قید «تړونکی» (Adverb) جوړه وي، چي جلا لیکل کېږي. لکه: « له دې لامله» یا «له سره» او یا «له کمه» ټوله قیدونه دي اوجلا لیکل کېږي.
«ځانته» یا «ځان ته» وَرّته (analog) ګړه ده کېدای سي، چي جلا او ګډ ولیکل سي. «ځان» نوم (Noun) دی؛ مانا وجود یا بدن ته وايي. «ته» یوار ضمیرشخصی مخاطب (personal pronoun) دی.
«ته کور ته ورسه!» بیا « ته» ټوټکی (preposition) دی. «زه کور ته ځم.» په دغه لیکنه کي «ځانته» نوم او ټوټکی سره یوځای دي، چي مانا یې د قید په صورت کي «یوازي، تنها، بې کسه» ته وایي او بله مانا یې د «ځانته»چي منعکسه ضمیر (Reflexive Pronoun) دی،چي په پاړسي ورته «برای خود» وایي او په انګلیسۍ ورته ( for me یا myself) وایې او په جرمني ورته (für mich) وایي.په جمله کي یي یووار د قید به صورت ګورو بیا یې د منعکسه ضمیــر په حالت کي ګورو. قید: «دی هلته ګوښه ځانته ناست وو.» دضمیر په صورت کي: « ما ځانته کالي رانیوله.»
«له خوا» جلا لیکنه او «لخوا» ګډه لیکنه، چي ګډه لیکنه هغه مانا چي موږ ځني غواړو نه ورکوي؛ او فونېم (phoneme)یې هم سم نه دی؛ داځکه چي «له خوا» که په پاړسي ژباړه سي
« از طرف» مانا ورکوي. نو ښه به وي، چي دغه مشترک قید خپله سمه مانا ورکي؛ نو جلا ولیکل سي لکه څرنګه چي پورته هم وویل سوه او دلته هم وښوول سوه!
«خپل» ستاینه (Adjective) دی، چي یومشابه «ورته» (analog)ګړه ده. په پاړسي کي ورته (خود،ازخود) او په جرمني کي ورته (eigen) په انګرېزي کي ورته (own) وایي. خپل کور یا خپل ګور. متل دی. خپله خوله هم کلا ده هم بلا. خپله لاسه ګله لاسه. متلونه دي. په خپل کور کي خوښ یم. «خپل» نوم (Noun) دی. په پاړسي کي مانا «قریب» په الماني ورته (Verwandte) او په انګلسي ورته (relative) وای. معصوم مي خپل دی او موسی مي څه نه کېږي هغه پردی دی.
ګډه لیکنه: «پخپله» ضمیـر «نومځی» (Pronoun) دی. په پاړسي کي ورته (خودرا) او په جرمني کي ورته (selbst یا selber) او په انګلسي کي ورته (myself) وایي. په جمله کې ګورو:
زه دغه کار پخپله کوم یا زه پخپله دغه کار کوم. د« په خپل» او «پخپله » توپیـر ډېر دی. په لیکنه کي باید پام وسي،چي د ګډي لیکني او جلا لیکني توپیر وسي.
«خپل ســر» یا «خپلسر» ښه به وي، چي د لیک ښود یا لیکلار (Orthography) له مخي جلا ولیکل سي. لکه: « خپل سر». دغسي بېلګي ډېري سته خو د پښتو د ګډ یا جلا لیکني لپاره دغه
څو بېلګي دلته وښوول سوې، چي وليدل سي څومره په جلا او ګډه لیکنه کي د ګړو مانا بدلون مومي.

اخځونه:
۱- Wikipedia
۲- der kleine Duden
۳- پښتو الماني قاموس اڅکزی